NƠI CHỐN TRONG ĐÔ THỊ
Ths.KTS Nguyễn Khanh Toàn
(Tổng hợp)
(Tổng hợp)
Quá trình phát triển mạnh mẽ ở
đô thị Thành phố Hồ Chí Minh dẫn đến sự thay đổi một cách nhanh chóng và sâu sắc
đang làm mất dần các yếu tố lịch sử, văn hóa bản địa đặc trưng của mình. Sự du
nhập của văn hóa phương Tây một cách dễ dãi và không có sự tiếp biến một cách có
chọn lọc càng làm cho quá trình đó diễn ra ngày càng nhanh chóng. Đã đến lúc
chúng ta cần phải nhìn nhận lại vấn đề một cách nghiêm túc và xác lập lại các
giá trị truyền thống đó trong không gian đô thị của chúng ta, đồng thời phải biết
duy trì và phát huy các giá trị đó một cách trân trọng trong tiến trình phát
triển đô thị tiên tiến, hiện đại, đậm đà bản sắc và bền vững. Để làm được điều
đó, ngày nay người ta hay bàn đến yếu tố “nơi chốn” và vấn đề “kết nối không
gian giữa cũ-mới” trong phát triển không gian đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện
nay.
Vậy “nơi chốn” là gì?
Theo Ths.KTS Nguyễn Văn Chương thì khái niệm “Nơi chốn” hàm chứa một ý
nghĩa vượt lên trên một địa điểm bình thường. Nó không những được thể hiện qua
đặc trưng của những yếu tố biểu hình trong không gian mà còn được thể hiện bởi
tính chất của không gian đó.
Nơi chốn thể hiện qua các yếu
tố đặc trưng sau:
-Yếu
tố nơi chốn phản ánh mối liên hệ giữa các yếu tố có trong môi trường tự nhiên
và môi trường xây dựng tạo thành khung cảnh đô thị.
-Yếu
tố nơi chốn phản ánh quá trình hình thành-phát triển của đô thị.
-Yếu
tố nơi chốn phản ánh mối liên hệ giữa địa điểm với con người, hình thành nên lối
sống đặc trưng của đô thị.
Vậy ta thấy rằng nhìn nhận yếu
tố “nơi chốn” phải đứng ở góc độ của cả không gian vật chất (gồm môi trường
tự nhiên và môi trường xây dựng) và không gian văn hóa-xã hội (đặc trưng
lối sống, lịch sử, diễn biến xã hội,…) của đô thị.
Vai trò của yếu tố nơi chốn trong tổ chức không gian
đô thị: Yếu tố nơi chốn được hình
thành dựa trên mối liên hệ giữa các yếu tố vật chất của môi trường tự nhiên và
môi trường xây dựng tạo nên một khung cảnh đô thị chịu ảnh hưởng từ những nét đặc
trưng tự nhiên như địa hình, mặt nước, bầu trời hay nhân tạo như kiến trúc, đô
thị gắn liền với địa điểm. Và đồng thời yếu tố nơi chốn cũng liên kết với yếu tố
tinh thần như lịch sử, lối sống,…tạo nên những nét đặc trưng trong văn hóa đô
thị. Với vai trò vừa là môi trường vừa là kết quả của các mối liên hệ, và giải
quyết tốt các mối liên hệ đó, nơi chốn đã trở thành yếu tố quan trọng nhất tạo
dựng nên một đô thị có bản sắc.
Nhận diện yếu tố nơi chốn trong tổ chức
không gian đô thị: Con người chỉ
nhận diện rõ yếu tố nơi chốn khi họ cảm thấy thực sự hòa đồng với nơi mình sống
thông qua việc họ hiểu và góp phần xây dựng. Nhận diện được tinh thần nơi chốn
hay bản sắc riêng là cơ sở cho việc duy trì sự liên tục trong tiến trình phát
triển. Việc nhận diện không gian xã hội của nơi chốn cần quan tâm đến những yếu
tố văn hóa-lịch sử (cultural-historical elements) được kết nối vào tiến trình
phát triển hiện tại.
Một vấn đề nhận thấy khá rõ hiện
nay là không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh chuyển mình mạnh mẽ theo nhịp sống
hiện đại và hào nhoáng của phương Tây mà quên đi các giá trị truyền thống vốn
có và quen thuộc của mình. Ngày nay, muốn được chiêm ngưỡng các giá trị ấy phải
vào các bảo tàng hay chờ đợi đến các dịp lễ mới có thể tái hiện lại các không
gian văn hóa truyền thống ấy. Điều đó cũng thể hiện một điều rằng ngày nay chúng
ta rất “thiếu đói và khát” các giá trị ấy. Đó chính là lối sống đặc trưng của
con người trên vùng đất này, đó cũng chính là các điều kiện tự nhiên và lịch sử
xã hội quy định nên không gian đô thị Sài gòn xưa. Ngày nay, do chúng ta có điều
kiện để tạo nên các không gian nhân tạo một cách dễ dàng nên không còn chú trọng
các điều kiện tự nhiên nữa. Điều đó cũng làm không gian đô thị của chúng ta
đang mất dần bản sắc.
Nói đến Thành phố Hồ Chí Minh
ngày nay, người ta hay nhắc đến các địa điểm quen thuộc như: Nhà thờ Đức Bà,
Dinh Độc lập, Chợ Bến Thành, Ủy ban nhân dân Thành phố, Bến Bạch Đằng,…Phải
chăng đây chính là những địa điểm đã gắn bó với tiến trình phát triển của không
gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh. Chúng ta quen thuộc với những nơi này, chúng
ta tự hào, chúng ta giữ gìn và bảo vệ chúng như những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần dân tộc.
Sự xung đột giữa cũ và mới, giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển luôn luôn tồn tại trong tiến trình phát triển của một đô thị. Với đô thị Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay thì vấn đề này cũng đang là một thử thách gay gắt đối với các nhà quy hoạch, các kiến trúc sư. Làm thế nào để dung hòa và kết nối các yếu tố đó trong một tổng thể không gian chung của đô thị là vấn đề lớn của chúng ta hiện nay; đồng thời với đó là việc giữ gìn và duy trì, phát triển bản sắc của không gian đô thị. Thiết nghĩ để làm được điều này, đòi hỏi chúng ta phải nhìn nhận lại một cách nghiêm túc giá trị và ý nghĩa thiết thực của yếu tố “nơi chốn” trong không gian đô thị.
Sự xuất hiện của các kiến trúc
cao tầng, mang dáng vẻ hiện đại trong các khu trung tâm ngày càng nhiều làm lấn
át các công trình kiến trúc cổ điển mang
dấu ấn lịch sử. Sự phá vỡ không gian kiến trúc và sự “kết nối khập khiễng” này làm không gian đô thị của chúng ta ngày càng mất giá
trị, và những “nơi chốn” quen thuộc và yên bình này ngày càng nhỏ bé trước những
xô bồ, ồn ào và sự lấn át một cách nghiêm trọng của các công trình kiến trúc hiện
đại.
Với bản tính "hoà"
và "mở", người Việt Nam tỏ ra thích nghi và tiếp nhận rất nhanh những
cái mới. Tuy nhiên, cái gì cũng có tính hai mặt. Không phải cái gì cũ cũng là xấu
và không phải tất cả cái mới đều là tốt. Nếu không có bản lĩnh, chúng ta rất dễ
tự đánh mất mình.
Trong một bài viết mới đăng,
tác giả Nguyễn Linh Khiếu cho rằng "Kiến trúc ở các đô thị Việt Nam là
"bản hoà tấu kiêu hùng và quyết liệt" của mọi nền kiến trúc trên thế
giới với những tiết tấu chủ đạo là kiến trúc Pháp, Nga, Trung Quốc, Mỹ, Đức, Nhật.
Đó thực sự là “món lẩu” kiến trúc hổ lốn rất thương tâm và chua xót. Sự cóp nhặt
đua đòi, lai căng và sùng ngoại đã xé vụn không gian đô thị, huỷ diệt bản sắc
kiến trúc truyền thống của dân tộc. Có thể nói, đây là một sự thật phũ phàng
không thể phủ nhận với kiến trúc đô thị Việt Nam
Tóm lại, vấn đề đặt ra ở đây chính là việc nhận thức rõ yếu tố “nơi
chốn” và giá trị của yếu tố “nơi chốn”, nhận diện được những “nơi chốn”
trong không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh của chúng ta, tiến tới quy hoạch
rõ ràng không gian đô thị, không để tình trạng xây mới một cách thiếu ý thức,
thiếu quy hoạch làm ảnh hưởng đến không gian đô thị chung của thành phố. Đồng
thời, luôn luôn chú trọng tính “kết nối” giữa yếu tố cũ và mới
trong không gian đô thị. Tất cả nhằm thúc đẩy tiến trình phát triển của không
gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh hướng đến một đô thị tiên tiến, hiện đại, đậm
đà bản sắc và bền vững.
Tp.HCM,
tháng 08 năm 2010.
Tài liệu tham khảo
1.
“Nơi chốn”
trong tổ chức không gian đô thị có bản sắc
Ths.KTS Nguyễn
Văn Chương
2.
Níu giữ bản sắc kiến trúc Sài Gòn
GS.TS.KTS Hoàng
Đạo Kính
3.
Kiến trúc và bản sắc dân tộc
Quang Hòa
Nhận xét
Đăng nhận xét