ĐỐI XỬ VỚI CÔNG TRÌNH CỔ...

Ths.KTS Nguyễn Khanh Toàn

Ở Paris, bên bờ sông Seine, có một ông cụ già ngồi bán sách cũ trong một thời gian dài. Vì tuổi cao, nên ông cụ ấy không bán nữa, nơi ấy bỗng thiếu vắng đi hình ảnh quen thuộc. Người dân hụt hẫng. Chính quyền phải can thiệp. Cuối cùng người ta phải mời cụ trở lại ngồi bán sách bên dòng sông, ở địa điểm quen thuộc,...và được chính quyền trả lương. Mục đích là cộng đồng người dân ở đó không muốn mất đi hình ảnh quen thuộc mà nhiều năm đã gắn bó với nơi này. Một hình ảnh đẹp và hơn hết là một cách đối xử, ứng xử với nơi quen thuộc, gắn bó, gần gũi,…của cộng đồng nơi đây! Một câu chuyện vui bên lề của một môn học – người kể chuyện này là thầy tôi!

Tôi liên tưởng đến câu chuyện trên vì đọc thông tin mới đây Thanh niên Online vừa có bài đăng “Đập bỏ ngôi trường gần trăm tuổi” ở thành phố Cần Thơ gây xôn xao dư luận. Phần đông bày tỏ sự tiếc nuối với hình ảnh ngôi trường đã gắn bó một thời với bao thế hệ học sinh, thầy cô giáo và người dân thành phố. Tôi cũng có phần nào đồng tình với dư luận, không ủng hộ việc đập bỏ xây mới vì nhìn hình ảnh thấy công trình không đến nỗi nào. Vâng, tôi cảm nhận như thế chỉ là qua hình ảnh thôi! Và phần nhiều là vì tiếc cho giá trị lịch sử mà công trình này là một hiện thân chân thực. Chuyện đập bỏ xây mới hay bảo tồn, tôn tạo thì đã có khảo sát, có chủ trương. Tuy nhiên qua đây cũng xin nêu suy nghĩ và quan điểm cá nhân trong việc tiếp cận “đối xử” với công trình cổ!

Có thể chưa được công nhận di tích nhưng mỗi công trình trăm tuổi còn tồn tại là một hiện vật quý giá, là minh chứng hùng hồn nhất của lịch sử, văn hóa và trình độ văn minh. Nó quý vì giá trị lịch sử, giá trị tinh thần để khảo sát nghiên cứu hơn là giá trị về mặt sử dụng, mặc dù công trình là để sử dụng. Nhưng nếu việc sử dụng còn chấp nhận được và an toàn thì nên bảo tồn, trùng tu, sữa chữa để nhằm đảm bảo cho sự hiện diện lâu bền của công trình. Xây mới thì dễ, bảo quản giữ gìn mới khó. Nhưng bảo tồn, trùng tu đúng cách lại càng khó hơn gấp bội. Không ít lần các chuyên gia lên tiếng về việc bảo tồn có một không hai ở Việt nam ta như “thảm họa trùng tu” Chùa Trăm Gian ở Hà Nội, tự tiện di dời, xâm hại di tích Đình Ngu Nhuế ở Hưng Yên,…đến cách làm như cắt xén, chắp vá hay việc bê tông hóa di tích một cách thiếu ý thức và trách nhiệm. Riêng ngôi trường kia ở Cần Thơ, qua hình ảnh, video mới được đăng tải đây thì theo cảm nhận riêng của tôi có một số hạng mục cũng đã xuống cấp, tuy nhiên có nhiều hạng mục vẫn còn khá tốt, chắc chắn. Như vậy, nên chăng là cho trùng tu, giữ lại được càng nhiều càng tốt, mà cốt yếu là giữ lại được cái “hồn”, cái hình ảnh quen thuộc, gần gũi với mọi người.

Vấn đề nữa là giá trị về nơi chốn mà lâu nay ta cũng hay nói nhiều như câu chuyện đã kể  ở trên. Là nơi gắn bó, quen thuộc, gần gũi với cộng đồng; nơi mà ai cũng nghĩ đến, tìm về khi nhắc đến một địa điểm nào đó. Thường thì đó là nơi hiện diện của những công trình cổ lâu đời, có kiến trúc đẹp, cảnh quan đẹp, thoáng mát, không gian hay quảng trường rộng,…Nó kiến tạo nên những hình ảnh thân thuộc với mọi người không chỉ ở cảm nhận trực quan mà còn ngay trong tâm tưởng, cảm nhận và cả tiềm thức nữa. Thiết nghĩ, với ngôi trường trăm tuổi ở Cần Thơ kia, phần nào cũng đã có những yếu tố để kiến tạo nên những hình ảnh thân thuộc trong mắt của cộng đồng, ít nhất là của bao thế hệ thầy trò từng gắn liền với không gian, kiến trúc nơi đây. Nếu phải phá bỏ đi để xây mới hoàn toàn thì ít nhiều sẽ gây nên sự hụt hẫng, tiếc nuối trong lòng người dân thành phố.

Chủ trương đã có, khảo sát đã có, và việc thực hiện như thế nào đã có quyết định. Và với quyết định đó, cơ quan có thẩm quyền đã có cân nhắc, vì quyền lợi, vì sự an toàn trong sử dụng. Tôi nghĩ vậy. Riêng với suy nghĩ chủ quan của mình, tôi vẫn trân trọng, ủng hộ việc bảo tồn, trùng tu những công trình cổ đã gắn bó với bao thế hệ người dân. Nên đặt thái độ, ứng xử với công trình cổ từ góc độ của những giá trị về lịch sử và nơi chốn!

TP.Hồ Chí Minh, 07-2015